Wikipedia:Ertegrafía cominése

'A Wikipedia.
Vaje a: navigazione, truova
Št'artícule è štate scritt a la manèra sudd-laziale - cominése. (Ertegrafía)

Rafème é fenème[càgna surgente]

Na bbòna ertegrafía cèrca de fà curresponn gl cchiù pessíbbele ogn fenème che ne rafème.

Gl cominése tè 26 rafème, de gl quale na bbòna part (17) è menevalènd, 7 suó pelivalènd, ciért suó diacrítece é une è chiamate rafème štrabbundand.

Rafème menevalènd[càgna surgente]

Suó 17 (a, b, d, e, é, è, o, ó, ò, f, j, l, m, p, r, t, v), é suó chigl che ze scrívene comm ze prenúngene. Tiéve ne sule fenème currespennènd.

Vecale[càgna surgente]

  • gl rafème a rappresènda gl fenème /a/, ch'è la vecale annanz arrapèrta no attennata;
  • gl rafème e rappresènda gl fenème /ǝ/, ch'è la vecale cendrale mèdia. È sèmb átena;
  • gl rafème é rappresènda gl fenème /e/, vecale annanz mèsa chiusa no attennata. È sèmb tòneca o mèsa tòneca;
  • gl rafème è rappresenda gl fenème /ε/, vecale annanz mès’arrapèrta no attennata. È sèmb tòneca o mèsa tòneca;
  • gl rafème o rappresènda gl fenème /o/, vecale arrèt mèsa chiusa attennata. Z’addòpra dend a le paròle paressítene gione [ˈdːʒoːnǝ], mogl [ˈmoʎːǝ], ecc.;
  • gl rafème ó rappresènda gl fenème /o/, la štessa de ngima. Z’addòpra dend a le paròle essítene addó [aˈdːo], suó [ˈswo], ecc., é preparessítene mógleta [ˈmoʎ:ǝta], póneme [ˈponǝmǝ], ecc.;
  • gl rafème ò rappresènda gl fenème /ɔ/, vecale arrèt mèsa arrapèrta attennata. È sèmb tòneca o mèsa tòneca.

Cunzenand[càgna surgente]

  • gl rafème b rappresènda gl fenème /b/;
  • gl rafème d rappresènda gl fenème /d/;
  • gl rafème f rappresènda gl fenème /f/;
  • gl rafème j rappresènda gl fenème /j/, ch’è è l’appressemand palatale senòra. Z’addòpra sulamènd mmiés’a ddu vecale raja [ˈraːja], pèje [ˈpεːjǝ],é a gl prengipie jére [ˈjeːrǝ], jamm [ˈjamːǝ], o a la fine de le paròle cappéjj [kaˈpːejː], ecc.;
  • gl rafème l rappresènda gl fenème /l/;
  • gl rafème m rappresènda gl fenème /n/;
  • gl rafème p rappresènda gl fenème /p/;
  • gl rafème r rappresènda gl fenème /r/;
  • gl rafème t rappresènda gl fenème /t/;
  • gl rafème v rappresènda gl fenème /v/.

Rafème pelivalènd[càgna surgente]

Suó ddu vecale i, u, é cingh cunzenand c, g, n, s, z, tiéve tutt quand ddu fenème currespennènd.

Vecale[càgna surgente]

  • gl rafème i rappresènda gl fenème /i/ é gl fenème /j/, quišt sulamènd dòpp na cunzenand: chiésia [ˈkjeːsja], tiana [ˈtjaːna], ecc., é prima d’éssa: áin [ˈajnǝ], ecc.;
  • gl rafème u rappresènda gl fenème /u/: ura [ˈuːra], paura [paˈuːra], pugl [ˈpuʎːǝ], é gl fenème /w/ annanz a le vecale a, e, é, è, i, o, ó, ò, es.: Uettòria [wǝˈtːɔːrja], aué [aˈwe], é pure annanz a la u (ma sule s’è tòneca): uúlepe [ˈwuːlǝpǝ], tu uúte? [ˈwuːtǝ], ma no annanz a la u átena: úua [ˈuːwa], ecc.

Cunzenand[càgna surgente]

  • gl rafème c rappresènda gl fenème /k/ annanz a a, o, ó, ò, u é ‘nnanz a na cunzenand, é gl fenème /tʃ/ annanz a i, e, é, è, presèmbie: ciéndr [ˈtʃjendrǝ], cepolla [tʃǝˈpolːa], ecc.;
  • gl rafème g rappresènda gl fenème /g/ annanz a a, o, ó, ò, u é ‘nnanz a na cunzenand (trann l é n che gl quale forma ne digramma), é gl fenème /dʒ/ annanz a i, e, é, è, presèmbie: Giuann [ˈdːʒwanːǝ], aggènd [aˈdːʒεndǝ];
  • gl rafème n rappresènda gl fenème /n/ é gl fenème /ŋ/, sse lúteme annanz a /g/, presèmbie: angora [aˈŋgoːra], nganna [ˈŋganːa], nghipp [ˈŋgipːǝ], ecc.;
  • gl rafème s rappresènda gl fenème /s/, frecativa alvéelare sorda, é gl fenème /z/, frecativa alvéelare senòra, quann ze tròva annanz a na cunzenand senòra smòve [ˈzmɔːvǝ], sdemelugn [zdǝmǝˈluɲːǝ], ecc.;
  • gl rafème z rappresènda gl fenème /dz/, affrecata alvéelare senòra, presèmbie: pruanz [ˈprwandzǝ], é gl fenème /ts/, affrecata alvéelare sorda, presèmbie: priézz [ˈprjetːsǝ], zúcchere [ˈtsukːǝrǝ], ecc.

Rafème diacrítece[càgna surgente]

Suó lèttere che z'accócchiene che cèrt ate pe peté dice ciert suone che nen ze petíssene rappresendà che ne sule rafème.

  • L’h ne'rappresènda má ne suone é sèrv pe nzegnà la prenungia velare de c e g annanz a a, e é i.
  • La i diacríteca dòpp c, g, gl é sc va addeprata sule annanz a a, o, ó, ò, u.

Gl rafème štrabbundand "q"[càgna surgente]

q è ne rafème che rappesènda (comm c) gl fenème /k/. Ê gl prime piézz e gl nèss qu (/kw/).

Digramm[càgna surgente]

Gl digramm suó chembuošt da ddu rafème appeccechiate. Ce ne štave 7: ch, ci, gh, gi, gl, gn, sc.

  • c + h → ecclusiva velare sorda ch (/k/) addeprata annanz a e, é, è, i;
  • c + i → affrecata poštalvéelare sorda ci (/tʃ/ ) addeprata annanz a a, o, ò, u;
  • g + h → ecclusiva velare senòra gh (/g/ ) addeprata annanz a e, é, è, i;
  • g + i → affrecata poštalvéelare senòra gi (/dʒ/) addeprata annanz a a, o, ò, u;
  • g + l → laterale appressemand palatale gl (/ʎ/ ) addeprata annanz a e, é, è, i. Gl nèss bicunzenándeche /gl/ ze scrive ghl, presèmbie: nghlés [ŋgˈleːsǝ];
  • g + n → nasale palatale senòra gn (/ɲ/ ) addeprata annanz a a, e, é, è, i, o, ò, u. Gl nèss bicunzenándeche /gn/ ze scrive ghn, presèmbie, a ciért germanecism é grecism: ghnèis [ˈgnεis], vaghneriane [vagnǝˈrjaːnǝ], ghnòse [ˈgnɔːzǝ];
  • s + c → frecativa poštalvéelare sorda sc (/ʃ/ ) addeprata annanz a e, é, è, i.

Trigramm[càgna surgente]

Gl trigramm suó chembuošt da tré rafème. Ce ne štave ddu: gli e sci.

  • gl + i → laterale appressemand palatale gl (/ʎ/ ) addeprata annanz a a, o, ò, u;
  • sc + i → frecativa poštalvéelare sorda sc (/ʃ/ ) addeprata annanz a a, o, ò, u.

La síllaba[càgna surgente]

La síllaba è ne fenème o cchiù fenème che cheštituíscene ne nziéme štábbele é recurrènd dénd a la caténa parlata. Na síllaba pò èss arrapèrta o chiusa.

Síllaba arrapèrta[càgna surgente]

Fenísc che na vecale é pò èss chembòšta da na sola vecale a + ca, da cunzenand cchiù vecale a + ca, da ddu cunzenand cchiù vecale cra + pa, da tré cunzenand cchiù vecale scri + zz(e).

Le vecale puonn èss cagnate da dettuongh a tutt le peseziune: uo + rie; puè + re; spua + re; sprié + me.

Síllaba chiusa[càgna surgente]

Fenisc che na cunzenand é pò èss chembòšta da na vecale cchiù cunzenand al + ma, da na cunzenand cchiù vecale cchiù cunzenand pal + la, ddu cunzenand cchiù vecale cchiù cunzenand štal + la, tré cunzenand cchiù vecale cchiù cunzenand štrez + zà.

Pure jécch a gl pòšt e la vecale pò chembarì ne dettuongh: uor + t(e), puor + ch(e), štuaz + z(e).

Númmere de síllabe[càgna surgente]

Le síllabe ze spártene n’menesíllabe (è, ví, tré) é n’pelisíllabe (tò-re, pe-tè-ca, ab-be-ve-ra-tu-re).

Gl acciénd[càgna surgente]

Acciénd tòneche[càgna surgente]

Gl acciénd tòneche ze pò trevà:

  • ngòpp’a la lútema síllaba (paròle essítene o mòzz: è, an, magnà);
  • ngòpp’a la penúltema (paressítene, comm a la cchiùppart e le paròle cominés: la, štra, peparuóle);
  • ngòpp’a la terzúltema (proparessítene: muáneche, chete, selléccura);
  • ngòpp’a la quartúltema: arriénnemigl [aˌrːjenːǝˈmiʎːǝ].

Acciénd ráfeche[càgna surgente]

Acciénd bass[càgna surgente]

Gl acciénd ráfeche bass (ˋ) z’adda sèmb scrive é z’addòpra:

  • ngòpp’a la a finale de gl vèrb a gl nfenetive de la prima cuniegazione: es.: alà, velà, addemuà, catamenià, ecc.;
  • ngòpp’a la a finale de cèrt paròle comm a: lòche llà, pedellà, ecc.;
  • ngòpp’a la vecale arrapèrta è pe la rechenosc da la é chiusa;
  • ngòpp’a la i finale de gl vèrb a gl nfenetive de la tèrza cuniegazione, es.: ì, scì, renghì, z’arrangechì, ecc.;
  • ngòpp’a la vecale arrapèrta ò pe la rechenosc da la o chiusa;
  • ngòpp’a la u finale de cèrt parole comm a: lòche sciù, cchiù, appedù, abbasciù, ammangiasù, ecc.

Acciénd acute[càgna surgente]

Gl acciénd ráfeche acute (ˊ) z’adda scrive:

  • sèmb ngòpp’a la vecale annanz mèsa chiusa no attennata é (/e/), es. é, miéreche, ecc.;
  • ngòpp’a le vecale chiuse i,o,u quann chéss ze tròvane dénd a paròle essítene, preparessítene, es.: í (pron. perz.), María, lescía, líbbere, apuó, éss suó, gliuómmere, múcceche, ecc.;
  • ngòpp’a la vecale arrapèrta a dénd a le paròle essítene (ma no gl vèrb a gl nfenetive), preparessítene, es.: assá, éss párlane, ránnera, ecc.

Pe de cchiù ze métt quann ce šta gl rišchie de chenfesione tra ddu paròle: (avvèrbie) é ma (cuniunzione), éssa é da (prepesezione).

Nen z’adda métt mmèce:

  • ngòpp’a le vecale de le paròle paressítene (che suó chéll che tiév gl acciénd tòneche ngim’a la penúltema síllaba).

Paròle che ddu acciénd[càgna surgente]

Pò capetà ca cèrt paròle tiéve ddu acciénd é quéss seccèd spiss a chéll chembòšt.

Quann è allescì, gl acciénd tòneche cade sèmb ngòpp’a la seconna part de la paròla, es.: mèsanòtt, avémmaría, Biéglemónd, abbòttapezziénd, bònálma, bònanòtt, bònaséra, bòttammúre, vòtaciére, ecc.